16 december 2012

Rouw bij dieren?

Tijdens mijn studie heb ik gedragsobservaties aan een groep makaken gedaan. Toen er bij 1 van de vrouwtjes een jong dood werd geboren, bleef ze het aapje bij zich houden. Ze droeg het overal mee naar toe, hield het dicht tegen zich aan gedrukt, vlooide het en beschermde het tegen andere individuen uit de groep, zoals ze ook bij een levend jong zou hebben gedaan. De andere apen in de groep leken nieuwsgierig, maar mochten het diertje niet aanraken. Ik vond het erg indrukwekkend om te zien hoe de moeder met het levenloze lichaampje rondsjouwde. Het was een groep in gevangenschap, dus na enkele dagen heeft een verzorger het lijkje uit het hok verwijderd. De moeder begon het toen al vaker neer te leggen en achter te laten, maar keerde wel steeds terug. Het blijft raden naar waarom deze makaak zich op deze manier gedroeg. Zou ze niet geweten hebben dat het jong dood was? Had ze moeite om het in de steek te laten door de zwangerschapshormonen die haar klaarstoomden voor het moederschap? Of was ze bezig met een soort van rouwverwerkingsritueel? Kunnen we in dit geval spreken over 'rouw'?

Jaren later zag ik het volgende filmpje op Youtube, waarin een groep chimpansees afscheid lijkt te nemen van een overleden groepsgenoot:


Olifanten lijken ook begrip te hebben van de dood. Ze bedekken dode lichamen met takken en bladeren, bezoeken het graf meerdere malen en geruime tijd na het overlijden, raken de botten van overleden olifanten aan en staan stil op plekken waar groepsgenoten zijn overleden. Soortgelijke gedragingen zijn ook bij andere dieren gezien, zoals bijvoorbeeld bij gorilla's, bavianen, dolfijnen, zeeleeuwen, wolven, kraaien en eksters. Dat maakt het aannemelijk dat er een reden achter dit gedrag zit en het op een of andere manier voordeel oplevert. Naast controleren of een dier echt dood is, zou een verklaring voor het onderzoeken van het karkas ook kunnen zijn om informatie te krijgen over de doodsoorzaak (ziekte, jagers of andere bedreigingen?). Dit zou waardevol kunnen zijn voor het beschermen van het individu zelf en/of de rest van de groep. Het gezamenlijk bijeenkomen bij een overledene zou een sociale reden kunnen hebben, bijvoorbeeld om de groepsband te versterken en/of door nieuwe relaties in de groep te vormen, denk bijvoorbeeld ook aan verschuivingen in de dominantiehiërarchie. Verdriet en rouw kunnen ook gezien worden als noodzakelijke tegenhangers van gelukkige gevoelens. Ik vind het in ieder geval heel intrigerend om over dit soort gedragen te lezen. Of het nou wel of niet 'rouw' genoemd kan worden.


Foto door Wilson Hsu
Referenties:
Bekoff M. 2009. “Animal emotions, wild justice and why they matter: Grieving magpies, a pissy baboon, and empathic elephants”, Emotion, Space and Society, vol. 2(2), pp. 82-85.
Iglesiasa T.L., McElreatha R. & Patricellia G.L. 2012. “Western scrub-jay funerals: cacophonous

aggregations in response to dead conspecifics”, Animal Behaviour, vol. 84(5), pp. 1103-1111.

4 opmerkingen:

  1. Deze reactie is verwijderd door de auteur.

    BeantwoordenVerwijderen
  2. Mooi deze observaties Yvon, de dieren kunnen het je niet vertellen, maar uit het gedrag valt echt veel op te maken. Hoe weet je of dieren gevoelens hebben, maar draai deze vraag eens om, hoe weet je dat ze dit niet hebben ? Er wetenschappelijk onderzoek naar doen is moeilijk en het lijkt er zelfs op dat veel onderzoekers er een beetje huiverig voor zijn, want dan is een proefdier met droevige ogen opeens echt droevig! En dieren die hard moeten werken, als circusartiest of in andere functies, zijn dan opeens wellicht echt zielig! Veel te confronterend allemaal, maar juist omdat men het niet met zekerheid kan zeggen, reden te meer om er veel voorzichtiger mee om te gaan, toch ?

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Je hebt wel gelijk hoor, het kan geen kwaad om rekening te houden met mogelijke gevoelens. Maar we moeten wel terughoudend zijn met het projecteren van menselijke gevoelens en gedachten op dieren. In de Biologie ga je meestal uit van "de meest simpele verklaring"; er zijn vaak meerdere verklaringen en het is goed om bij alle mogelijkheden stil te staan, maar mensen gaan vaak veel te ingewikkeld denken. Als er een weg is tussen A en B, moet je niet via C en D willen gaan.

      Primitieve dieren reageren meer instinctief. Ik denk bijvoorbeeld niet dat een insect zich verdrietig kan voelen, omdat hun brein zo simpel en primitief in elkaar zit, terwijl ze toch gedrag laten zien dat wel heel intelligent lijkt. Denk aan een spin in een knap gebouwd web of een mierenkolonie die perfect met elkaar samenwerkt.
      Een robot kan ook heel intelligent lijken, maar het blijft een computergestuurd systeem dat heeft geleerd om in bepaalde gevallen A te doen en in andere gevallen B. Bij instinct werkt dat hetzelfde: ik zie een roofdier, dus ik ren weg! Daar hoeven verder geen diepere gedachtengangen aan vooraf te gaan (in dit voorbeeld beter van niet zelfs, want als je twijfelt ben je langzaam en bij gevaar moet je zo snel mogelijk handelen). Ik denk overigens dat mensen ook vaker instinctief reageren dan dat we van onszelf bewust zijn. ;-)

      Verwijderen
  3. Een zeer interessant artikel, maar naar mij mening denk ik niet dat dieren kunnen rouwen. Wanneer een dier overlijd lijkt het mij sterk dat een ander dier hier om rouwt, waarschijnlijk reageren ze er instinctief op maar rouwen doen ze niet, maar dat is wat ik er over denk!

    BeantwoordenVerwijderen