31 maart 2015

Observaties aan een roekenkolonie

Ik heb de mazzel om een werkplek te hebben met uitzicht op een roekenkolonie! Geweldige vogels! Daarom vind ik het ook zo jammer dat een zoektocht via Google vooral hits over overlast en verjaging oplevert. Hoog tijd dus voor een blog over de roek om hun imago op te peppen!

Samen sta je sterker
In tegenstelling tot de meeste kraaiachtigen zijn roeken koloniebroeders. Dat heeft als voordeel dat ze op elkaar kunnen vertrouwen wat informatie over gevaar en voedselbronnen betreft, maar als nadeel onderlinge concurrentie. Het is dan ook niet altijd koek en ei in de kolonie. Soms ontstaat er ruzie omdat een vogel te dicht bij het nest van de buren komt. Er wordt ook weleens nestmateriaal gejat! Wanneer de dader op heterdaad wordt betrapt wordt hij in de lucht achtervolgd en met harde hand (snavel) aangepakt. "Dat flik je ons niet nog een keer! Geef terug!"

Als je hoog in de bomen vecht, val je weleens naar beneden:

Dit "valgedrag" werd meerdere malen herhaald. Waarschijnlijk meten ze op deze manier elkaars krachten.

Ook op de grond heb ik vechtpartijtjes gezien. Meestal is het met wat gepik en gefladder wel afgelopen, maar een enkele keer escaleert de boel. Zo zag ik vorige week een roek op zijn rug liggen met een ander erbovenop, hun poten in elkaar gegrepen terwijl ze met de snavels op elkaar inhakten. Direct na het incident stonden ze nog even tegenover elkaar en maakten lichte buigingen. Of dit als waarschuwing/imponeergedrag of het maken van excuses geïnterpreteerd dient te worden blijft de vraag.
Verzoeningsgedrag is bij roeken nog niet aangetoond (bij raven en grasparkieten inmiddels wel), maar het zou me niet verbazen als dat binnenkort anders is. Een gedraging die gevoelsmatig dicht bij verzoenen ligt, en al wel beschreven is bij roeken, is troost: een derde individu die zelf niet betrokken was bij het conflict laat kort na het incident genegenheid zien naar 1 van de 2 opponenten. Heel bijzonder, want troost is een gedraging die bij nog maar heel weinig andere diersoorten beschreven is (wel bijvoorbeeld bij primaten, olifanten en honden). Het laat niet alleen zien dat sociale banden heel sterk zijn, maar ook dat het dier gevoelig is voor de emoties van anderen en inlevingsvermogen heeft. Kinderen ontwikkelen dit vermogen vanaf ongeveer 2 jaar oud.

Roeken broeden asynchroon, dat betekent dat ze niet allemaal tegelijk in dezelfde broedfase zijn. Als het ene paar al jongen heeft, kan een ander paar nog bezig zijn met nestbouw en eileg. Misschien is dat ook juist wel een manier om die onderlinge concurrentie wat te verminderen?

Nestbouw
De afgelopen weken waren de roeken druk bezig met nestbouw. Dat is wel normaal voor de tijd van het jaar; roeken beginnen eind februari/begin maart met het bouwen van hun nesten. Meestal wordt er geen compleet nieuw nest gemaakt maar vinden er aanpassingen en reparaties aan nesten van vorige jaren plaats. Als er een nieuw nest gemaakt moet worden kan dat wel snel: binnen enkele dagen is het niet meer te onderscheiden van oude nesten. Het wordt dan nog wel verbeterd (mosje hier, moddertje daar) maar de basis is er. Harde werkers, die roeken!

Ze vliegen af en aan met takken, modder, gras en mos. Één lijkt de wacht op het nest te houden (bescherming tegen het jatten van takken door andere paartjes?) terwijl de ander materiaal verzamelt. Die rol wordt overigens wel afgewisseld, ze lijken een soort van ploegendienst te gebruiken. Soms zie ik een vogel wat meer klungelen (een te grote tak blijft dan steeds haken aan andere boomtakken). Misschien gaat het dan om een jonge vogel die nog niet veel ervaring heeft, of misschien zijn sommige vogels gewoon minder handig dan anderen. Slechts eenmaal heb ik gezien hoe een andere roek, na veel geklungel van de ander, de tak overnam en in het nest deponeerde, maar normaal gesproken brengt elke vogel zijn eigen materiaal aan.


Gereedschapsmanipulatie?
Roeken verzamelen niet alleen nestmateriaal op de grond maar breken ook actief takken af. Behoedzaam manouvreren ze dan naar het uiteinde van een boom om bij dunne, buigzame twijgjes te komen die door rukken en draaien los te krijgen zijn, om er vervolgens linea recta mee terug naar het nest te vliegen.
Nestbouw wordt over het algemeen niet tot gereedschapgebruik gerekend, omdat men er van uitgaat dat dit gedrag meer geleid wordt door instinct dan door intelligentie of inzicht. Het gedrag wordt bijvoorbeeld vergeleken met het maken van een web door een spin of het bouwen van termietenheuvels: wel een ingewikkeld bouwsel maar niet gemaakt door een intelligente diersoort.

Toch denk ik dat er bij sommige vogelsoorten meer aan de hand is. Instinct zou de basis van het gedrag kunnen verklaren (immers, huiskamervogeltjes die zonder voorbeeld opgroeien kunnen het ook), maar leren/oefenen kan ook een rol spelen (zoals bij wevervogels al is aangetoond) en misschien hebben sommige vogels zelfs inzicht ("als ik een tak precies op die plaats aanbreng is mijn constructie steviger"). Het geklungel dat ik in voorgaande alinea beschreef kan goed onderdeel van een leerproces zijn.
Roeken hebben in gevangenschap wel bewezen zeer inventief te zijn. Tijdens experimenten hebben roeken laten zien dat ze in staat zijn om het juiste gereedschap te selecteren om bij een verstopte beloning te komen. Ze maken bijvoorbeeld de beste keuze uit stokken met verschillende lengtes en diktes, verwijderen zijtakken die in de weg zouden zitten of kiezen voor de grootste en zwaarste stenen om het waterniveau te doen stijgen. Ze zijn zelfs in staat om haakjes te buigen van stukjes ijzerdraad om zo een emmertje met voedsel omhoog te hengelen!

Links: roek Fry haalt emmertje omhoog
Rechts: zelfgebogen haakjes van ijzerdraad
Bird & Emery, 2009

Voortplanting

In deze periode wordt er veel tijd besteed aan het versterken van de paarband door te knuffelen en elkaar te voeren. Liefde gaat -ook bij dieren- door de maag. Mogelijk is dat gedrag ontstaan als voorbereiding op het voeren van de jongen. Er wordt veel geflapperd met de vleugels (nabootsting van bedelende kuikens?), herhaaldelijk geluid gemaakt gecombineerd met buigingen en het omhoogklappen en spreiden van de staart. Mannetjes sloven zich uit door om het vrouwtje heen te lopen en af en toe diep voor haar te buigen, vergelijkbaar met het gedrag van een baltsende doffer. Soms, om extra veel indruk te maken, loopt hij met breeduitstaande, hangende vleugels. Zijn avances worden meestal genegeerd (het zijn net mensen...), maar als hij geluk heeft wordt zijn liefde beantwoord met kroelen en snavelen. Een vrouwtje dat bereid is tot paring nodigt uit tot treden door zich te buigen en licht met de vleugels te trillen. Daarna is het heel snel voorbij ('cloacal kiss', zoals dat zo mooi wordt genoemd). Net als andere kraaiachtigen zijn roeken monogaam... hoewel er af en toe wel eens een slippertje wordt gemaakt.

In maart leggen de meeste vrouwtjes eieren die na ongeveer 2,5 week uitkomen. Jonge roeken zijn dan nog compleet hulpeloos en afhankelijk van de goede zorgen van hun ouders.
Voordat ze hun eerste echte vlucht maken oefenen jonge roekjes op de rand van het nest en op de takken vlak naast het nest. Er wordt wild met de vleugels geslagen: de spieren moeten immers ook getraind worden. Na 4 weken vliegen ze uit, maar er valt nog veel te leren! Daarom worden ze nog een flinke tijd begeleid door hun familie. Pas na 2 jaar zijn ze echt volwassen te noemen en kunnen ze aan hun eigen nest beginnen.

Gevaar/bedreigd
Hoog in de bomen nestelen brengt wel risico's met zich mee. Na de storm in april 2014 vond ik dit roeken-ei onder de bomen. Het complete nest was naar beneden gekomen. Zonde, want het ei was wel bevrucht.












Op 23-04-2014 vond ik dit arme beestje dood op de stoep.
Sorry voor het zielige plaatje, maar het is wel een unieke kans om te zien hoe jonge roeken er uitzien.
Ik heb meerdere malen jongere nestkuikens op de stoep gevonden, maar geen foto's van gemaakt omdat ze al platgetrapt of overreden waren. Jongen die uit het nest vallen zijn ten dode opgeschreven. Het is echter ook mogelijk dat ze in het nest al ziek of dood bleken en daarom door de ouders uit het nest zijn gegooid.

Niet alleen natuurgeweld bedreigt de roekenkolonie.
Door toedoen van de mens is de roek sterk in aantal afgenomen. Er bestaan nogal wat vooroordelen over roeken. Het zouden rovers zijn, maar roeken eten vooral emelten (larven van langpootmuggen) daarom zie je ze ook altijd op de grond foerageren. Ze zouden ongeluk brengen, maar ik word alleen maar blij als ik ze zie! Ik kan me best voorstellen dat mensen zich soms kunnen ergeren aan lawaai en vogelpoep. Maar als je de tijd neemt om rustig te kijken naar de bedrijvigheid van deze prachtige, intelligente vogels dan is er ook zoveel moois te zien!
Roeken zijn overigens een beschermde diersoort: het verjagen van de vogels of het verstoren, vernielen of verwijderen van nesten is niet toegestaan. Gemeenten kunnen wel een ontheffing aanvragen, maar ik snap niet waarom je dat zou willen. Wees trots dat deze bijzondere vogels in je wijk willen wonen!

"Alstublieft, laat onze bomen staan?"

Referenties:
Emery N.J. & Bird C.D. (2009) Insightful problem solving and creative tool modification by captive nontool-using rooks, Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America, Vol. 106 (25): 10370-10375. doi: 10.1073/pnas.0901008106
Seed A.M., Clayton N.S. & Emery N.J. (2007) Postconflict Third-Party Affiliation in Rooks, Corvus frugilegus, Current Biology, Vol. 17 (2):152–158.
doi:10.1016/j.cub.2006.11.025
 

5 opmerkingen:

  1. Met interesse gelezen.
    Nu maar eens gaan ontdekken hoe ik een roek kan herkennen.
    Vogels zijn niet mijn sterkste kant ......


    Vriendelijke groet,

    BeantwoordenVerwijderen
    Reacties
    1. Dankje Rob.
      Ezelsbruggetje: Een roek heeft een broek aan (langere bevedering bij de kont dan zwarte kraai of kauw) ;-)
      Maar het meest opvallende vind ik zelf de grijze snavel.
      Fijne dag!

      Verwijderen
  2. Reacties
    1. Dankje Antoinette. Wat positieve pres verdienen ze toch ook? :)

      Verwijderen
  3. Groeten van een trotse roekcaretaker. Leuk artikel!!!!!

    BeantwoordenVerwijderen